Home » Τελευταία κείμενα » Τι είναι η κριτική σκέψη;

Τι είναι η κριτική σκέψη;

  • by

Κριτική σκέψη είναι η νοητική και συναισθηματική λειτουργία κατά την οποία το άτομο αξιολογεί την αξιοπιστία των πληροφοριών και αποφασίζει τι να σκεφτεί ή τι να κάνει μέσω συλλογισμών που γίνονται με βάση όλα τα δυνατά στοιχεία που μπορεί να έχει στη διάθεσή του. Κριτική σκέψη σημαίνει σκεπτικιστική θεώρηση και προσεκτική εξέταση οποιουδήποτε ισχυρισμού καθώς και απόρριψη οποιουδήποτε είδους προκαταλήψεων.

Ορισμοί για την κριτική σκέψη

Παρόλο που η Ιστορία της κριτικής σκέψης ξεκινά στα χρόνια της Αρχαίας Ελλάδας, πρώτος ο John Dewey, φιλόσοφος που θεωρείται ο πατέρας της σύγχρονης κριτικής σκέψης προσπάθησε να δώσει ένα ορισμό: “Ενεργητική, επίμονη και προσεκτική σκέψη πάνω σε κάθε πίστη ή υποτιθέμενη γνώση, υπό το φως των λόγων που το υποστηρίζουν και το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγει”.

Ένας άλλος ορισμός από τον καθηγητή Ennis είναι: “Κριτική σκέψη είναι η ορθολογιστική και στοχαστική σκέψη επικεντρωμένη στο να αποφασιστεί τι να πιστέψουμε ή να κάνουμε”.

Ενώ υπάρχει και αυτός ο ορισμός από το Ίδρυμα για την Κριτική Σκέψη: “Κριτική σκέψη είναι η πνευματικά πειθαρχημένη διαδικασία όπου ενεργά και επιδέξια συλλογιζόμαστε, εφαρμόζουμε, αναλύουμε, συνθέτουμε, και/ή αξιολογούμε πληροφορίες που έχουν μαζευτεί ή παραχθεί από παρατήρηση, εμπειρία, εσωτερικούς προβληματισμούς, εκλογίκευση ή επικοινωνία, σαν οδηγό για τα πιστεύω και τις πράξεις μας.”

Με πιο απλά λόγια είναι η εσκεμμένη και συστηματική επεξεργασία πληροφοριών για να καταλάβουμε καλύτερα πράγματα και καταστάσεις και να πάρουμε καλύτερες αποφάσεις.

Γιατί είναι καλό να έχουμε κριτική σκέψη;

Συχνά ο κόσμος φτάνει στο εύκολο συμπέρασμα, ανεξαρτήτου των αποδείξεων. Ακόμη χειρότερα, πολύς κόσμος επιλέγει μόνο τις αποδείξεις που επιβεβαιώνουν την γνώμη που εξαρχής είχε. Επίσης, πολύς κόσμος αγνοεί τον τρόπο που το ίδιο του το μυαλό σκέφτεται και αποφασίζει.

Η κριτική σκέψη δεν είναι κάτι που κάνουμε όλη μέρα κάθε μέρα. Τις περισσότερες φορές σκεφτόμαστε πιο “αυτοματοποιημένα”. Όταν σκεφτόμαστε κριτικά, χρησιμοποιούμε ηθελημένα κάποια πνευματικά εργαλεία για να φτάσουμε σε πιο σωστά συμπεράσματα σε σύγκριση με το αν σκεφτόμασταν παρορμητικά.

Που μας βοηθά η κριτική σκέψη;

Η εκπαίδευση στη λογική σκέψη μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα οποιοδήποτε πρόβλημα ή κατάσταση. Μας ενθαρρύνει να σκεφτόμαστε για τον εαυτό μας, να αμφισβητούμε, να αναγνωρίζουμε λογικές πλάνες, να αναλύουμε επιχειρήματα και να δοκιμάζουμε αυτές τις υποθέσεις κατά γνωστών γεγονότων.

Η κριτική σκέψη επίσης:

  • Μας επιτρέπει να δημιουργήσουμε την δική μας γνώμη και να ασχοληθούμε με ένα θέμα σε μεγαλύτερο βάθος πλέον.
  • Επιτρέπει να δημιουργούμε επιχειρήματα και να τα υποστηρίζουμε.
  • Μας βοηθά να αξιολογήσουμε τον εαυτό μας και τη δουλειά μας. Έτσι έχουμε και καλύτερα αποτελέσματα και καλύτερες συνήθειες πνευματικά.

Σε πιο “καθημερινά” θέματα η κριτική σκέψη είναι ένα σημαντικότατο εργαλείο διότι:

  • Μας επιτρέπει να εξελισσόμαστε συνεχώς νοητικά. Όταν συναντάμε νέες πληροφορίες τις αξιολογούμε και τις χρησιμοποιούμε καλύτερα μέσω της κριτικής σκέψης.
  • Βοηθά στις δύσκολες αποφάσεις. Μας βοηθά να συγκρίνουμε τα υπέρ και τα κατά των διαθέσιμων επιλογών και ακόμη και να δούμε άλλες εναλλακτικές που δεν είχαμε καν φανταστεί.
  • Μας προστατεύει από την χειραγώγηση. Καλώς ή κακώς όλοι μας κινδυνεύουμε από την χειραγώγηση είτε συνανθρώπων μας είτε διαφημιστικών ενεργειών κλπ. Σκεπτόμενοι κριτικά μπορούμε να προβλέψουμε και να αποφύγουμε τέτοιου είδους “κακοτοπιές.”

Πως εξασκούμε την κριτική μας σκέψη;

Τα καλά νέα είναι πως η λογική σκέψη δεν είναι ένα εγγενές ταλέντο, αλλά κάτι που μπορείτε να μάθετε και να εξασκήσετε. Πώς; Με τις παρακάτω ενέργειες:

Αναπτύξτε τη συνήθεια της αμφισβήτησης

Αξιολογείτε και επαληθεύστε όλες τις πληροφορίες που συλλέγετε, ελέγξτε εάν οι πηγές πληροφοριών σας είναι αξιόπιστες και ακριβείς και διερευνήστε κάθε πληροφορία που θεωρείτε, ακόμη και λίγο αμφισβητήσιμη. Αξιολογήστε τις πηγές σας προτού τις χρησιμοποιήσετε είτε πρόκειται για γεγονότα, αριθμητικά στοιχεία είτε για απλές υποθέσεις.

Προσαρμόστε την οπτική σας πρώτα

 Να είστε αρκετά ευέλικτοι. Εξετάστε ένα πρόβλημα πολύπλευρα για να έχετε καλύτερη κατανόηση. Να έχετε υπόψιν τις προκαταλήψεις και τα στερεότυπα που μπορεί να έχετε, καθορίζοντας ποια είναι και πώς μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο που χειρίζεστε τις πληροφορίες. Να είστε περισσότερο ανοιχτοί και να αποδέχεστε τις νέες πληροφορίες, ακόμα και αν είναι αντίθετες με τις πεποιθήσεις σας.

Μάθετε να τα συνδυάζετε όλα αποτελεσματικά.

Εξετάστε όλες τις πληροφορίες που έχετε, ελέγξτε όλες τις επιλογές σας, καταλάβετε τις σχέσεις μεταξύ των συλλεγόμενων πληροφοριών και στη συνέχεια πάρτε μια απόφαση ή βρείτε μια λύση.

Πως προσεγγίζουμε το πρόβλημα σκεπτόμενοι κριτικά;

Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε κάποιους ή και όλους (ακόμη καλύτερα) από τους παρακάτω τρόπους:

Ρωτάμε τα βασικά

  • Τι ξέρεις ήδη;
  • Πως το ξέρεις;
  • Τι προσπαθείς να αποδείξεις ή να καταρρίψεις;
  • Ποια στοιχεία πιθανόν παραβλέπεις;
    Μερικές φορές οι καλύτερες λύσεις δεν είναι οι πιο πολύπλοκες αλλά οι πιο εντυπωσιακά απλές.

Αμφισβητούμε τις βασικές μας πεποιθήσεις

Πολλά πράγματα που θέλουμε η επιζητούμε “μπλοκάρονται” από το τι θεωρούμε πρέπον, συνετό ή πιθανό.

Λαμβάνουμε υπόψιν τις νοητικές μας διεργασίες

Η ανθρώπινη σκέψη είναι εκπληκτική ωστόσο λειτουργεί τόσο γρήγορα και αυτόματα που μπορεί να γίνει μειονέκτημα όταν προσπαθούμε να σκεφτούμε κριτικά. Το μυαλό μας χρησιμοποιεί διάφορες συντομεύσεις για να εξηγήσει τι συμβαίνει σε εμάς και το περιβάλλον γύρω μας. Ένα κατάλοιπο από τους προγόνους μας θα λέγαμε.
Κάποιος που σκέφτεται κριτικά γνωρίζει τις γνωστικές και προσωπικές προκαταλήψεις του και την επιρροή που έχουν σε φαινομενικά αντικειμενικές απόψεις και αποφάσεις.
Όλοι μας έχουμε προκαταλήψεις. Το να τις γνωρίζουμε είναι ένα βήμα προς την απόκτηση της κριτικής σκέψης.

Προσπαθούμε να μπούμε στην απέναντι θέση

Αυτός είναι ένας εκπληκτικός τρόπος να λύνουμε δύσκολα προβλήματα. Για παράδειγμα, μιλάτε απότομα σε κάποιον γιατί είναι ειρωνικός απέναντι σας και εκείνος είναι ειρωνικός γιατί νιώθει ότι του μιλάτε απότομα δημιουργώντας έτσι έναν φαύλο κύκλο.
Ακόμη και όταν η αντιστροφή αυτή δεν ισχύει, αυτή η τακτική αποδίδει και πάλι καθώς μας βοηθά να φτάσουμε στη λύση του προβλήματος.

Αξιολογούμε τα ήδη υπάρχουσα στοιχεία

Όταν θέλουμε να λύσουμε ένα πρόβλημα μας βοηθά πάντα να βλέπουμε προυπάρχουσες λύσεις και στοιχεία. Δεν χρειάζεται λοιπόν  κάθε λύση να ξεκινά από το μηδέν. Θα πρέπει ωστόσο να αξιολογούμε τις πληροφορίες για να μην καταλήγουμε σε λάθος συμπεράσματα. Μπορούμε να έχουμε υπόψιν τα εξής:

  • Ποιος πραγματοποίησε την έρευνα ή το πείραμα;
  • Πως μάζεψε τα στοιχεία που διαθέτει;
  • Για ποιο λόγο;

Για παράδειγμα, μια έρευνα χρηματοδοτούμενη από πετρελαϊκή εταιρεία μπορεί να μας δείχνει πως το πετρέλαιο δεν επιδρά με κανέναν τρόπο αρνητικά σε γη ή θάλασσα. Δεν σημαίνει πως απαραίτητα η έρευνα δεν ισχύει αλλά καλό είναι όταν υπάρχει σύγκρουση συμφερόντων να είμαστε πιο καχύποπτοι.

Σκεφτόμαστε εμείς για τον εαυτό μας

Δεν χρειάζεται να είμαστε υπερόπτες ή ξερόλες αλλά ούτε και να δεχόμαστε μια αλήθεια ασυζητητί επειδή προέρχεται από μια αυθεντία ή από κάποιο μέσο που εμπιστευόμαστε.

Έχουμε υπόψιν πως κανείς δεν μπορεί πάντα να σκέφτεται κριτικά

Η κριτική σκέψη είναι ένα καταπληκτικό εργαλεία μα χρησιμοποιείται για τα σημαντικά και τα δύσκολα της καθημερινότητας. Ακόμη και αυτά τα σημαντικά ζητήματα δυσκολευόμαστε να τα αντιμετωπίσουμε 100% αντικειμενικά. Το θέμα είναι να αναγνωρίζουμε τα λάθη και τα κολλήματα μας και να προσπαθούμε να τα αποφεύγουμε.

Ποια λάθη πρέπει να προσέχουμε

Όσο υγιώς σκεπτόμενοι και αν είμαστε σίγουρα θα πέφτουμε σε λάθη και λογικές πλάνες. Τα κυριότερα που έχουμε να προσέξουμε είναι:

Η αμαθής βεβαιότητα: Είναι η πίστη πως υπάρχουν απόλυτες, σωστές απαντήσεις σε κάθε ερώτηση και το μόνο που χρειάζεται είναι να βρούμε την σωστή πηγή. Στην ζωή ωστόσο, σπάνια οι σημαντικές ερωτήσεις έχουν τόσο ξεκάθαρη απάντηση. Πρέπει λοιπόν να σκεφτούμε κριτικά για να καταλήξουμε στο όποιο συμπέρασμα.

Ο αφελής σχετικισμός: Είναι η άποψη πως δεν υπάρχει “η αλήθεια” και όλα τα επιχειρήματα έχουν την ίδια βαρύτητα. Αν και φαινομενικά είναι μια προσέγγιση με κριτική σκέψη αποτυγχάνει στην ουσία, στο να δώσει δηλαδή μια πιο εμπεριστατωμένη απάντηση στο εκάστοτε ερώτημα.
Κομμάτι της κριτικής σκέψης είναι και η αξιολόγηση της ορθότητας και εγκυρότητας ενός επιχειρήματος. Οπότε, αναγκαστικά κάποια επιχειρήματα θα προκύπτουν ως “καλύτερα” ή “σωστότερα”.

Η λογική της λογικής: Προσέξτε τη λογική δομή ενός επιχειρήματος. Στηρίζονται όλοι οι ισχυρισμοί από στοιχεία; Όλες οι αποδείξεις μαζί δημιουργούν ένα λογικό συμπέρασμα;
Προσέχουμε επίσης της λογικές πλάνες. Για παράδειγμα, το πρωί ξέχασα για μισό λεπτό το ψυγείο ανοιχτό και το μεσημέρι το ψυγείο χάλασε. Άρα, χάλασε επειδή το ξέχασα ανοιχτό. Αυτή η συλλογιστική είναι ένα πολύ συχνό και κλασσικό λάθος που κάνουμε.

Επαφή με διαφορετικές ιδέες και λογικές : Είναι λογικό να θέλουμε να είμαστε με ανθρώπους που ταιριάζουμε και συμφωνούμε. Μας κάνει να νιώθουμε άνετα. Ειδικότερα πλέον με τα social media η πληροφορία που έρχεται σε εμάς είναι συνήθως “κομμένη και ραμμένη” στα θέλω μας και στις απόψεις μας. Αυτό ωστόσο εγκυμονεί έναν κίνδυνο. Όταν ο κοινωνικός μας περίγυρος σκέφτεται το ίδιο με εμάς δεν πρόκειται ούτε να αμφισβητήσουμε ποτέ τις απόψεις αλλά ούτε και να αλλάξουμε γνώμη για πράγματα και καταστάσεις. Αντιθέτως, το να επαναλαμβάνουμε τις απόψεις μας σε ανθρώπους που ήδη συμφωνούν μαζί μας θα διαστρεβλώσει και την οπτική μας για το αν πρέπει να αλλάξουμε κάτι. “Μα όλος ο κόσμος συμφωνεί με την άποψη μου, πως γίνεται να έχω άδικο; ” μπορεί να πούμε. Έτσι, ίσως καταντήσουμε μέχρι και δογματικοί μιας και θα έχουμε δημιουργήσει μια φούσκα αποστειρωμένη από οτιδήποτε δεν συμφωνεί με εμάς.

Επίλογος

Δυστυχώς, στη χώρα μας έχουμε μάθει να δίνουμε μεγάλη σημασία στις γνώσεις του ατόμου και όχι στην κρίση του. Νομίζω πως όποιος ζει και λειτουργεί στην Ελλάδα το βλέπει και πρακτικά αυτό στην καθημερινότητα του. Με την πληροφορία πλέον ούτως ή άλλως διαθέσιμη τόσο εύκολα μάλλον έχει έρθει προ πολλού η ώρα να αρχίσουμε να εστιάζουμε περισσότερο στον τρόπο σκέψεις και στην εκπαίδευση του μυαλού και όχι τόσο στην “ποσότητα” των γνώσεων. Εξάλλου, δεν έχει τόση σημασία το τι ξέρεις, μα η ικανότητα σου να το αξιολογήσεις.

Leave a Reply