Home » Τελευταία κείμενα » Τα πρόσωπα της κριτικής σκέψης: 1. Ρίτσαρντ Ντόκινς

Τα πρόσωπα της κριτικής σκέψης: 1. Ρίτσαρντ Ντόκινς

  • by
Ρίτσαρντ Ντόκινς - Τα πρόσωπα της κριτικής σκέψης

Στη νέα αυτή σειρά κειμένων θα αναφέρω ορισμένες βασικές πληροφορίες για ανθρώπους ταυτισμένους στην κοινή γνώμη με την υποστήριξη και την προαγωγή της κριτικής σκέψης. Πρώτος εξ αυτών λοιπόν θα είναι ο Ρίτσαρντ Ντόκινς.

Το who is who του διάσημου βιολόγου

Ο Κλίντον Ρίτσαρντ Ντόκινς λοιπόν, είναι Βρετανός εξελικτικός βιολόγος, ηθολόγος και συγγραφέας βιβλίων εκλαϊκευμένης επιστήμης. Μέχρι το 2008 διατηρούσε την Έδρα Charles Simonyi για την Λαϊκή Κατανόηση της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης.

Ο Ντόκινς γεννήθηκε στις 26 Μαρτίου του 1941 στο Ναϊρόμπι της Κένυας. Μετακόμισε στη Μεγάλη Βρετανία σε ηλικία οκτώ ετών.
Είναι απόφοιτος του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, ενώ υπήρξε και επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϋ της Καλιφόρνια, πριν επιστρέψει στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης το 1970.
Είναι από τους πιο αξιοσέβαστους  επιστήμονες στον κόσμο και το μεγαλύτερο μάλλον όνομα που ασπάζεται τον αντικληρικισμό (δηλαδή την πεποίθηση πως η θρησκεία δεν πρέπει να είναι μέλος ή να εκπροσωπείται σε ζητήματα κρατικά, δημόσιας παιδείας κλπ).
Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς χαρακτηρίζεται επίσης ως άθεος, σκεπτικιστής, ανθρωπιστής, επιστημονικός ορθολογιστής και υποστηρικτής του κινήματος των Brights.
Έχει παντρευτεί τρεις φορές και έχει αποκτήσει μια κόρη από τον δεύτερο γάμο του.

Αθεΐα, εξέλιξη και άλλα: Οι πιο γνωστές απόψεις του

Εκτός από τη εργασία του στην βιολογία, ο Ντόκινς είναι ευρέως γνωστός για τις απόψεις του σχετικά με την εξέλιξη, τον δημιουργισμό, τη θεωρία του ευφυούς σχεδιασμού και τη θρησκεία. Έχει γράψει αρκετά επιστημονικά βιβλία, και έχει κάνει τακτικές εμφανίσεις στην τηλεόραση και στο ραδιόφωνο, συζητώντας τα προαναφερόμενα θέματα.

Δημιουργισμός και θεωρία του ευφυούς σχεδιασμού

Στο βιβλίο του «Ο Τυφλός Ωρολογοποιός», ο Ντόκινς εναντιώνεται στην αναλογία του ωρολογοποιού, ένα επιχείρημα για την ύπαρξη ενός υπερφυσικού δημιουργού που βασίζεται στην άποψη πως η πολυπλοκότητα των ζώντων οργανισμών δεν μπορεί απλά να προέκυψε.

Ακόμη, στο βιβλίο του «Η περί του θεού αυταπάτη» σχολίασε ξανά το επιχείρημα του ευφυούς σχεδιασμού (ή ωρολογοποιού). Ισχυρίζεται πως από βιολογική σκοπιά το επιχείρημα δεν μπορεί να εξηγήσει την ύπαρξη του θεού, γιατί τότε επιφέρει την ερώτηση: Ποιος δημιούργησε τον δημιουργό; Επιπλέον, σχολιάζει πως ο σχεδιαστής – δημιουργός πρέπει να είναι πιο πολύπλοκος και ακατανόητος από οτιδήποτε έχει σχεδιάσει ο ίδιος. Πιστεύει πως η εμφάνιση της ζωής είναι ένα γεγονός τυχαίο και σπάνιο, αλλά από τη στιγμή που εμφανίστηκε η ζωή στη Γη, η φυσική επιλογή από μόνη της (και όχι η τύχη) οδήγησε στην ποικιλομορφία των διαφόρων οργανισμών.

Θρησκεία και αθεϊσμός

Όσον αφορά το κομμάτι της θρησκείας, ο Ντόκινς πιστεύει πως καμιά θρησκεία δεν κάνει καλό στον πλανήτη. Έχει πάντως χαρακτηρίσει τον Ισλαμισμό ένα από τα μεγαλύτερα κακώς κείμενα των τελευταίων χρόνων, υπό την έννοια πως οι υποστηρικτές του μεταφράζουν το Κοράνι κυριολεκτικά και λειτουργούν πιο κλειστόμυαλα σε σχέση με άλλους θρησκευόμενους.
Επίσης έχει δηλώσει: “Είμαι ενάντια στη θρησκεία γιατί μας μαθαίνει να είμαστε ικανοποιημένοι με το να μην καταλαβαίνουμε τον κόσμο.”
Ακόμη, στο “Η περί θεού αυταπάτη” μιλά για τον τρόπο κατά τον οποίο ένας γονιός πρέπει να αφήσει το παιδί του να προσεγγίσει τα θρησκευτικά ζητήματα αναφέροντας:

“Αφήστε τα παιδιά να μάθουν για διαφορετικές θρησκείες, να παρατηρήσουν τις ασυμφωνίες που έχουν και να βγάλουν τα δικά τους συμπεράσματα για τις συνέπειες αυτών των ασυμφωνιών. Όσο για το αν είναι βάσιμα αυτά τα συμπεράσματα, ας αποφασίσουν τα ίδια όταν είναι αρκετά μεγάλα για να το κάνουν.”

Η ανθρωπιστική προσέγγιση και η γνώμη για την εξέλιξη

Οι απόψεις του αν και συχνά θεωρούνται κυνικές πολλές φορές υμνούν κατά κάποιον τρόπο τη ζωή όπως το εξαιρετικό:
“Να είστε ευγνώμονες που έχετε ζωή και εγκαταλείψτε την μάταια και αλαζονική επιθυμία για μια δεύτερη.”  
Ή το πασίγνωστο:
“Υπάρχει κάτι παιδικό στην υπόθεση πως κάποιος άλλος έχει την ευθύνη να δώσει νόημα και σκοπό στη ζωή σου… Αντιθέτως, η πραγματικά ενήλικη οπτική είναι πως η ζωή μας είναι όσο γεμάτη, θαυμάσια και με νόημα επιλέγουμε εμείς να την κάνουμε.”, προερχόμενο και πάλι από το βιβλίο του “Η περί θεού αυταπάτη”.

Είναι μεγάλος οπαδός του Δαρβίνου και της θεωρίας της εξέλιξης αν και θεωρεί πως η κοινωνία μας πρέπει να γίνει όσο το δυνατόν πιο αντιδαρβινική στην καθημερινότητα της αποφεύγοντας να αποτυπώνει τον απόλυτο κυνισμό της εξελικτικής διαδικασίας όπως περιγράφεται και στο βιβλίο του “ Το ποτάμι έξω από την Εδέμ ”:
“Η συνολική ποσότητα των δεινών στον φυσικό κόσμο κάθε χρόνο είναι πέρα από κάθε περισυλλογή. Κατά το ένα λεπτό που χρειάζομαι για να συνθέσω αυτήν την πρόταση, χιλιάδες ζώα τρώγονται ζωντανά, πολλά άλλα τρέχουν για τη ζωή τους κλαψουρίζοντας από φόβο, αλλά καταβροχθίζονται αργά από μέσα από παράσιτα, χιλιάδες πλάσματα όλων των ειδών πεθαίνουν από πείνα, δίψα και ασθένειες. Έτσι πρέπει να γίνεται. Αν υπάρξει ποτέ μια εποχή αφθονίας θα οδηγήσει αυτόματα σε αυξήσεις των πληθυσμών έως ότου η φυσική κατάσταση της πείνας και της εξαθλίωσης αποκατασταθεί. Σε ένα σύμπαν ηλεκτρονίων και εγωιστικών γονιδίων, τυφλών φυσικών δυνάμεων και γενετικών αναπαραγωγών, κάποιοι άνθρωποι θα πληγωθούν, άλλοι θα σταθούν τυχεροί, και δε θα βρείτε κανένα μοτίβο ή λογική σε αυτό, ούτε και καμία δικαιοσύνη. Το σύμπαν που παρατηρούμε έχει ακριβώς τις ιδιότητες που θα περιμέναμε να έχει αν δεν υπήρχε στον πυρήνα του, ούτε σχέδιο, ούτε σκοπός, ούτε καλό, ούτε κακό, παρά μόνο ανελέητη αδιαφορία.”

Κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα

Σε διάφορες περιπτώσεις έχει ταχθεί υπέρ της ελευθερίας του λόγου σε επιστημονικά, εκπαιδευτικά και θρησκευτικά ζητήματα. Έχει ταχθεί επίσης υπέρ του φεμινισμού και του αγώνα των γυναικών για ισότητα. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια έχει προκαλέσει οργή και δυσφορία σε μέρος του φεμινιστικού κινήματος με διάφορα αμφιλεγόμενα tweets του.
Επίσης είναι υπέρμαχος των δικαιωμάτων των ζώων, υπέρμαχος του δικαιώματος των γυναικών για έκτρωση και πολέμιος της παιδικής κακοποίησης. Συγκεκριμένα, μια από τις πιο ενδιαφέρουσες απόψεις που έχει εκφράσει είναι πως θεωρεί παιδική κακοποίηση την επιβολή μιας θρησκείας από τους γονείς ή το εκπαιδευτικό σύστημα σε ένα παιδί.
Πολιτικά, ο Ντόκινς έχει δηλώσει πως είναι περισσότερο αριστερών πεποιθήσεων.

Το επιστημονικό του έργο

Έχει γράψει πληθώρα άρθρων για επιστημονικά περιοδικά και εφημερίδες ενώ έχει δημοσιεύσει και πάνω από 30 ακαδημαϊκές έρευνες ανά τα έτη.

Η εκλαΐκευση της επιστήμης

Συγγραφή βιβλίων

Έγινε διεθνώς γνωστός το 1976 με το βιβλίο του “Το εγωιστικό γονίδιο”.
Στο βιβλίο του Η περί θεού αυταπάτη (2006), ο Ντόκινς υποστηρίζει ότι σχεδόν βέβαια δεν υπάρχει ένας υπερφυσικός δημιουργός και ότι η θρησκευτική πίστη μπορεί να χαρακτηριστεί ως ψευδαίσθηση, ως μία ψευδής εμμονή και πεποίθηση. Το “Η περί θεού αυταπάτη” αποτελεί το δημοφιλέστερο και πρώτο σε πωλήσεις βιβλίο του μέχρι και σήμερα.

Η βιβλιογραφία του αναλυτικά είναι η εξής:

  • Το εγωιστικό γονίδιο (1976)
  • Το εκτεταμένο φαινότυπο (1982)
  • Ο τυφλός ωρολογοποιός (1986)
  • Το ποτάμι έξω από την Εδέμ (1995)
  • Σκαρφαλώνοντας το Όρος Απίθανο (1996)
  • Υφαίνοντας το ουράνιο τόξο (1998)
  • Ο εφημέριος του διαβόλου (2003)
  • Η ιστορία των προγόνων (2004)
  • Η περί Θεού αυταπάτη (2006)
  • Το βιβλίο της μοντέρνας επιστημονικής γραφής του Όξφορντ (2008) – Επιμέλεια από τον Ρίτσαρντ Ντόκινς
  • Το πιο υπέροχο σόου στη Γη: Η αποδείξεις της εξέλιξης (2009)
  • Η μαγεία της πραγματικότητας: Πως ξέρουμε τι είναι πράγματι αληθινό (2011)
  • Όρεξη για θαύματα: Η δημιουργία ενός επιστήμονα (2013)
  • Σύντομο κερί στο σκοτάδι: Η ζωή μου στην επιστήμη (2015)
  • Επιστήμη στην ψυχή: Επιλεγμένα κείμενα ενός παθιασμένου ορθολογιστή (2017)
  • Ξεπερνώντας τον Θεό: Οδηγός για αρχάριους (2019)

Τηλεοπτικά ντοκιμαντέρ

Ο Βρετανός επιστήμονας δεν είναι ξένος και στον τηλεοπτικό φακό καθώς υπήρξε συντελεστής πολλών σημαντικών ντοκιμαντέρ ανά τα έτη. Αναλυτικότερα:

  • Οι καλοί τύποι τελειώνουν πρώτοι (1986)
  • Ο τυφλός Ωρολογοποιός (1987)
  • Μεγαλώνοντας στο σύμπαν (1991)
  • Σπάζοντας το φράγμα της επιστήμης (1996)
  • Οι κασέτες του αθεϊσμού (2004)
  • Η μεγάλη ερώτηση (2005) – Μέρος τρίτο της τηλεοπτικής σειράς “Γιατί είμαστε εδώ;”
  • Η ρίζα όλων των κακών; (2006)
  • Οι εχθροί της λογικής (2007)
  • Η ιδιοφυία του Κάρολου Δαρβίνου (2008)
  • Ο σκοπός του σκοπού (2009)
  • Η απειλή της σχολής της πίστης; (2010)
  • Όμορφα μυαλά (April 2012)
  • Σεξ, θάνατος και το νόημα της ζωής (2012)
  • Οι άπιστοι (2013)

Αμφιλεγόμενες δηλώσεις

Ο Ντόκινς δείχνει άνθρωπος που δεν φιλτράρει τα λεγόμενα. Παράλληλα έχει και ιδιαίτερα καυστικό τόνο. Έτσι, έχει βρεθεί πολλές φορές στο “μάτι του κυκλώνα” για διάφορες δηλώσεις ή απόψεις του. Άλλες φορές δίκαια και άλλες άδικα έχει προκαλέσει κομμάτια της κοινής γνώμης και έχει γίνει δέκτης αυστηρής κριτικής.

Το γνωστότερο είναι ίσως το περιστατικό με την Ρεμπέκα Γουάτσον (γνωστή στους κύκλους των αθεϊστών και των σκεπτικιστών) όπου, γράφοντας γράμμα σε μια υποθετική μουσουλμάνα, κατέκρινε με σχόλιο σε ένα blog την επιλογή της να μιλήσει για μια εμπειρία που η ίδια θεώρησε άβολη και περίεργη. Αντίθετα, ο Ντόκινς δε θεώρησε σοβαρό το περιστατικό και κατηγορήθηκε πως προωθούσε την λογική πως “επειδή αλλού γίνονται χειρότερα τα εδώ προβλήματα δεν είναι άξια προσοχής”.

Ακόμη έχει κατηγορηθεί ως ισλαμοφοβικός, ενώ σε άλλα αμφιλεγόμενα tweets που έχει αναρτήσει κατά καιρούς έχει δηλώσει ελιτιστής, έχει εκφράσει απόψεις που θεωρήθηκαν σεξιστικές, ενώ σάλο είχε προκαλέσει και μια απάντηση του στο Twitter όπου είπε πως είναι ανήθικο μια γυναίκα να γεννήσει το παιδί της αν ξέρει πως θα πάσχει από σύνδρομο Down, μια δήλωση για την οποία αργότερα απολογήθηκε.

ο Ντόκινς σίγουρα είναι ένας άνθρωπος που έχει το θάρρος της γνώμης του και που δεν τον ενδιαφέρει η άποψη της κοινωνίας όταν θεωρεί σωστό αυτό που λέει. Σε μια πρόσφατη σχετικά συνέντευξη του πάντως αναγνώρισε το πρόβλημα που δημιουργεί στην υστεροφημία του ως επιστήμονας αυτή η τριβή με τα κοινωνικά δίκτυα. Το παραπάνω, είναι κάτι που του έχουν επισημάνει και άλλοι συνάδελφοι του. Ο ίδιος πάντως αν και αποδέχτηκε πως πρέπει να είναι πιο προσεκτικός με τις αναρτήσεις του, θεωρεί πως πολλές φορές λόγω του περιορισμού των χαρακτήρων τα tweets του δεν επικοινωνούν αυτό ακριβώς που θέλει να πει. Τέλος ανέφερε:
“Προτιμώ ο κόσμος να διαβάζει τα βιβλία μου και όχι τα tweets μου.”

Σε κάθε περίπτωση, η εποχή των social media είναι δύσκολη για την εικόνα των διασήμων καθώς κάθε τους κίνηση ή δημοσίευση κατακρίνεται από το κοινό και ως γνωστόν τα γραπτά μένουν. Το αποτέλεσμα είναι ακόμη και ζητήματα που κάποιες φορές είναι λιγότερο σημαντικά να παίρνουν παραπάνω δημοσιότητα από το πρέπον και το χρηστό. Ας μην ξεχνάμε πως ο Ντόκινς, αν και είναι πραγματικό κεφάλαιο ανάμεσα στους επιστήμονες, τους αθεϊστές ή τους σκεπτικιστές παραμένει ένας σχεδόν ογδοντάχρονος που έχει ανακαλύψει το Twitter την τελευταία δεκαετία. Συχνά πλέον, ζυγίζουμε το ίδιο απόψεις που έχουν ειπωθεί σε ένα επιστημονικό συνέδριο με κάτι που γράφεται σε ένα προσωπικό προφίλ ενός κοινωνικού δικτύου ενδεχομένως και υπό συγκεκριμένο πλαίσιο. Αυτό είναι και ένα συλλογιστικό λάθος που θεωρώ πρέπει να μάθουμε να το αποφεύγουμε!

Leave a Reply