Home » Τελευταία κείμενα » Χορτοφαγία και βιγκανισμός. Τα υπέρ και τα κατά (part 3)

Χορτοφαγία και βιγκανισμός. Τα υπέρ και τα κατά (part 3)

  • by
αυστηρή χορτοφαγία: τα υπέρ και τα κατά μιας βίγκαν διατροφής

Πόσο σωστό ή απαραίτητο είναι τελικά να είσαι βίγκαν ή απλά χορτοφάγος; Στο τρίτο μέρος θα αναλύσουμε τα επιχειρήματα της κάθε πλευράς (δηλαδή των χορτοφάγων και των παμφάγων) και θα ξεχωρίσουμε όσο είναι δυνατόν πια από αυτά είναι λογικά και σωστά και ποια είναι ανυπόστατα. Πρώτα όμως πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας και κάποια ακόμα στοιχεία και δεδομένα.

Είναι η αυστηρή χορτοφαγία βιώσιμη σε παγκόσμια κλίμακα;

Αρχικά, πρέπει να γίνει νομίζω μια ανάλυση για την βιωσιμότητα του βιγκανισμού ως βασικού τρόπου ζωής και διατροφής. Για να προταθεί μια λύση ως η «καλύτερη», στην προκειμένη περίπτωση ο βιγκανισμός, πρέπει να ελεγχθεί και κατά πόσο είναι βιώσιμο στην μεγαλύτερη δυνατή κλίμακα. Τι θα συνέβαινε δηλαδή αν μια μέρα όλοι γινόμασταν βίγκαν; Τι θετικές ή αρνητικές προεκτάσεις θα είχε αυτή ή αλλαγή και ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές;
Σύμφωνα με έρευνα των White και Beth Hall που προσομοιάζει το σύνολο του πληθυσμού των ΗΠΑ να τρέφεται χωρίς καθόλου ζωικά προϊόντα, μια τέτοια επιλογή θα επέφερε πολλές και σημαντικές αλλαγές. Οι κυριότερες από αυτές, θα είναι οι εξής:

  • Περίπου 28% μείωση στο μεθάνιο της ατμόσφαιρας
  • Περίπου 23% περισσότερο διαθέσιμο φαγητό σε σχέση με τώρα
  • Περισσότερη ενέργεια με τα διατροφολόγια που προτείνονται
  • Πιθανή αύξηση εξαγωγής τροφίμων σε άλλα κράτη
  • Μείωση 2,6% στις εκπομπές ρύπων των ΗΠΑ
  • Πιθανώς μειωμένο ρίσκο καρδιαγγειακών προβλημάτων και παχυσαρκίας
  • Αύξηση των ελλείψεων σημαντικών θρεπτικών ουσιών στον οργανισμό
  • Χωρίς ζωικά προϊόντα, οι εγχώριες προμήθειες διαφόρων Ω3 λιπαρών οξέων, καλίου αλλά και των βιταμινών A και B12 δεν επαρκούσαν για να καλύψουν ολόκληρο τον πληθυσμό των ΗΠΑ

Σε όλες τις προτεινόμενες διατροφές της έρευνας υπήρχε στον οργανισμό έλλειψη στις βιταμίνες D, E, και K. Γενικώς βλέπουμε πως παρά τη μεγαλύτερη ποσότητα και ποικιλία φαγητών που προσφέρει ένα σύστημα χωρίς ζωικά προϊόντα οι χορτοφαγικές διατροφές που προκύπτουν από αυτό, οδηγούν σε μεγαλύτερο αριθμό ελλείψεων θρεπτικών ουσιών και ας μας δίνουν ωστόσο μεγαλύτερο απόθεμα ενέργειας. Και αφού είδαμε και το ζήτημα της βιωσιμότητας, έφτασε η στιγμή να αντιπαραθέσουμε παρακάτω τα επιχειρήματα της κάθε πλευράς και να δούμε ποια έχουν λογική και βάση και ποια είναι ανυπόστατα.

Στοιχεία για την υγεία

Σχετικά με τις μορφές καρκίνου τα κυριότερα ευρήματα υπάρχουν για τον καρκίνο του παχέος εντέρου. Εκεί όντως υπάρχουν αρκετά ευρήματα ώστε να κατατάσσουν το επεξεργασμένο κρέας ως καρκινογόνο και το κόκκινο κρέας ως πιθανόν καρκινογόνο για τον συγκεκριμένο τουλάχιστον τύπο καρκίνου.
Στοιχεία που υπάρχουν για άλλες μορφές καρκίνων είτε δεν είναι επαρκή, είτε αντικρούονται από άλλες έρευνες. Επίσης, σε κάποιες μορφές καρκίνου εμφανίζεται ως αίτιο η παχυσαρκία αλλά όχι η κατανάλωση κρέατος.

Όσον αφορά την καλύτερη και πιο εύρυθμη λειτουργία του σώματος και του μυαλού δεν υπάρχουν ουσιαστικά αποδεικτικά στοιχεία πως η χορτοφαγία επιδρά θετικά με κάποιον συγκεκριμένο τρόπο στην ψυχολογία.
Όπως είδαμε και παραπάνω δεν μπορούμε να πούμε ότι ισχύει πως η καλύτερη διατροφή είναι με σιγουριά η χορτοφαγική ενώ για την καλύτερη λειτουργία του εντέρου οι γνώμες διίστανται. Πάντως, με τα παραδείγματα των influencers που αναλύσαμε στο δεύτερο μέρος φάνηκε πως τουλάχιστον αυτό δεν είναι απόλυτο.

Ένα άλλο επιχείρημα της χορτοφαγικής κοινότητας είναι η μειωμένη πιθανότητα των χορτοφάγων για εμφάνιση καρδιαγγειακών νοσημάτων. Κάτι που απ’ ότι φαίνεται όντως σε έναν βαθμό ισχύει αλλά από την άλλη η ίδια έρευνα μας έδειξε πως οι χορτοφάγοι (και οι βίγκαν) διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου.

Για τον διαβήτη τύπου 2 μεγάλο ρόλο στην εμφάνιση του φαίνεται πως παίζει η παχυσαρκία, μια πάθηση που δεν είναι “προνόμιο” μόνο τον παμφάγων ανθρώπων. Σχετική μελέτη έχει δείξει όντως μεγαλύτερα ποσοστά παχυσαρκίας ανάμεσα σε παμφάγους σε σχέση με τους χορτοφάγους κυρίως όμως στις δυτικές κοινωνίες. Απαιτείται παραπάνω ανάλυση και σε άλλες κοινωνίες καθώς έχουν υπάρξει και έρευνες που δεν δείχνουν την συγκεκριμένη ποσοστιαία αύξηση (πχ. στην Ινδία).

Μια ακόμη πιθανολογούμενη παρενέργεια των ζωικών προϊόντων είναι η αύξηση των πιθανοτήτων για την παρουσίαση οστεοπόρωσης και αρθρίτιδας. Αν και υπάρχουν κάποιες έρευνες που δείχνουν συσχέτιση, δεν θεωρείται και σε αυτή την περίπτωση πως υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να εκφράσουμε σίγουρη άποψη. Υπάρχουν πάντως και έρευνες που δείχνουν αντίθετα αποτελέσματα, ενώ πρέπει να αναφέρουμε πως υπήρχε μια παρανόηση πως καταναλώνοντας ζωικά προϊόντα αποβάλλουμε ασβέστιο από τα κόκαλα και τα αποδυναμώνουμε. Κάτι τέτοιο αποδεικνύεται πως δεν ισχύει καθώς ναι μεν όντως αποβάλλουμε περισσότερο ασβέστιο όταν καταναλώνουμε κρέας, ωστόσο αυτό δεν προέρχεται από τα κόκαλα αλλά σχεδόν αποκλειστικά από τις τροφές. 

Για την εξάλειψη ασθενειών μεταφερόμενων από τα ζώα δεν νομίζω πως υπάρχουν σίγουρες απαντήσεις καθώς κάθε ασθένεια μπορεί να έχει άλλο τρόπο μετάδοσης ενώ για την καταλληλότητα της χορτοφαγικής διατροφής υπάρχει η άποψη πως ειδικά σε άτομα που βρίσκονται στην ανάπτυξη ή σε εγκύους θέλει μεγάλη προσοχή η συγκεκριμένη διατροφική επιλογή. Συγκεκριμένα το αμερικάνικο τμήμα γεωργίας και ο Π.Ο.Υ. προτείνουν την κατανάλωση Ω3 λιπαρών οξέων για μειωμένο κίνδυνο καρδιαγγειακής ασθένειας και για θετική επίδραση  στην ανάπτυξη των βρεφών. 

Για την έλλειψη πολλών συστατικών που σύμφωνα με κάποιους είναι αναπόφευκτη στις αυστηρά χορτοφαγικές διατροφές η αλήθεια είναι κάπου στη μέση. Όπως είδαμε παραπάνω στο σενάριο όπου προσομοιάζεται η αυστηρή χορτοφαγία από το σύνολο του πληθυσμού, με συγκεκριμένες διατροφές μπορεί να ξεπερασθεί η έλλειψη σιδήρου, ψευδαργύρου και πρωτεϊνών (αν και όντως παρατηρείται έλλειψη των συγκεκριμένων σε πολλούς χορτοφάγους). Αντίθετα, θεωρήθηκε αδύνατο να καλυφθεί από τροφές η έλλειψη Ω3 λιπαρών, βιταμίνης Β12 και βιταμίνης D (εδώ παρατηρείται γενική έλλειψη σε όλο τον πληθυσμό απλά ακόμη μεγαλύτερη στους χορτοφάγους).
Σχετικά με το ιώδιο υπάρχει όντως μεγαλύτερος κίνδυνος να παρουσιαστεί έλλειψη σε χορτοφάγους. Τέλος, οι ανάγκες για ασβέστιο μπορούν να καλυφθούν με χορτοφαγικές διατροφές αλλά όχι στον ίδιο βαθμό. Επίσης αλήθεια είναι πως υπάρχει έρευνα η οποία δείχνει πως πάνω από το 80% των χορτοφάγων επιστρέφει σε ζωικά προϊόντα.

Πρέπει να γίνουμε όλοι βίγκαν; η προαγωγή της αυστηρής χορτοφαγίας μέσω μιας πινακίδας νέον
Πρέπει άραγε να γίνουμε πιο “πράσινοι”;

Περιβαλλοντικά επιχειρήματα

Εδώ νομίζω πως πράγματι οι βίγκαν και η υπόλοιπη χορτοφαγική κοινότητα έχουν κάποια σημαντικά στοιχεία να τονίσουν που πρέπει σίγουρα να προσέξουμε. Νομίζω, πως η αποψίλωση των δασών είναι από τα σημαντικότερα ζητήματα και με κάθε τρόπο πρέπει να αντιμετωπιστεί.

Επίσης, η κατανάλωση περισσότερων πόρων που καταναλώνονται από τα ζώα πριν θανατωθούν είναι γεγονός. Η ποσότητα διαθέσιμης τροφής χωρίς τα ζώα όπως είδαμε και παραπάνω θα ήταν όντως περισσότερη για τον άνθρωπο αλλά όχι με την ίδιες διατροφικές αξίες. Δεν θα είναι πάντως το σύνολο των εκτάσεων που χρησιμοποιεί ο κτηνοτροφικός κλάδος διαθέσιμο προς  καλλιέργεια.

Όσον αφορά την ατμοσφαιρική ρύπανση όντως η κτηνοτροφικές μονάδες συμβάλλουν αρκετά, κάτι πάντως που ισχύει για συγκεκριμένα είδη ζώων και που επιβαρύνουν κυρίως με μεθάνιο την ατμόσφαιρα με το νούμερο ένα πρόβλημα πάντως να είναι το διοξείδιο του άνθρακα.

Στην αντίπερα όχθη, υπάρχει ο φόβος πως τα ζώα θα πολλαπλασιάζονται ανεξέλεγκτα, κάτι που δεν είναι πολύ πιθανόν μιας και γονιμοποιούνται υπερβολικά πολύ για τις ανάγκες της αγοράς (κάτι που θα πάψει να ισχύει) και όντας στη φύση θα επανέλθουν σε πιο “κανονικά” νούμερα.

Επίσης υπάρχει το επιχείρημα πως τα ζώα θα συνεχίσουν και να καταναλώνουν πόρους αλλά και να “παράγουν” μεθάνιο το οποίο θα επιβαρύνει την ατμόσφαιρα κάτι που δεν στερείται λογικής απλά είναι πολύ δύσκολο να υπάρξουν αποτελέσματα και σαφείς μετρήσεις σε κάτι τέτοιο.

Τέλος, υπάρχει το θέμα της κατανάλωσης φυσικών πόρων από τις κτηνοτροφικές μονάδες ωστόσο θεωρώ πως είναι πολύπλευρο θέμα και δύσκολο προς συζήτηση (για παράδειγμα, ειδικά σε περιοχές που δεν υπάρχει ο κατάλληλος έλεγχος μήπως την ίδια δουλειά που κάνει ένα μηχάνημα θα έπρεπε να την επωμιστούν άνθρωποι υπό άσχημες συνθήκες εργασίας;).

Βιολογικά στοιχεία

Περνάμε τώρα στα βιολογικά επιχειρήματα. Ισχύουν κάποια δεδομένα που επισημαίνει η βίγκαν κοινότητα όπως η οδοντοστοιχία μας που παραπέμπει περισσότερο σε φυτοφάγο, το αναλογικά μεγάλο μήκος του εντέρου μας και η κατά βάση φρουτοφαγική – φυτοφαγική αρχική διατροφή των προγόνων μας. Ωστόσο, ένα φρουτοφάγο ζώο δύναται να είναι και παμφάγο. Επίσης στην αδυναμία μας να τραφούμε με ωμό κρέας υπάρχει εξίσου μεγάλη αδυναμία να τραφούμε με πληθώρα ωμών λαχανικών ή οσπρίων (πατάτες, μπρόκολο, κουνουπίδι, φασόλια κα.). Επιπρόσθετα, μας λείπουν κάποια ένζυμα που έχουν τα φυτοφάγα ζώα για να διασπούν το κυτταρικό τοίχωμα των φυτικών κυττάρων και τους επιτρέπουν την κατανάλωση ωμών φυτών.

Ακόμη, η άποψη πως ο οργανισμός μας δεν μπορεί να χωνέψει το κρέας ακόμη και μαγειρεμένο αμφισβητείται ακόμη και από βίγκαν “κανάλια” (να πω εδώ και την γνώμη μου πως αν σκεφτούμε ποια φαγητά στην καθημερινότητα μας θεωρούνται πιο δύσπεπτα συνήθως το κρέας δεν είναι ανάμεσα σε αυτά).  Το επιχείρημα πως δεν μας βγαίνει ενστικτώδης αντίδραση να φάμε ένα ζωντανό πλάσμα νομίζω πως δεν έχει βάση διότι δεν κρίνεις μια βιολογική συμπεριφορά από την σημερινή πιο “εκπολιτισμένη” μορφή της. Για παράδειγμα, στην καθημερινότητα του ένας μέσος άνθρωπος δεν διανοείται να σκοτώσει κάποιον άλλον ωστόσο σε καθεστώς πολέμου αυτό αλλάζει.

Στο θέμα της ανατομίας εκτιμώ πως η αλήθεια είναι επίσης κάπου στη μέση καθώς μπορεί να μην μοιάζουμε με θηρευτές ωστόσο αφενός δεν ξέρουμε κατά πόσο μας ήταν ποτέ απαραίτητο κάτι τέτοιο και αφετέρου έχουμε και στοιχεία που δεν ταιριάζουν σε αμιγώς φυτοφάγους οργανισμούς.  Όσον αφορά την άποψη πως χάρη στην κατανάλωση κρέατος εξελιχθήκαμε τόσο πολύ νοητικά και μυϊκά φαίνεται πως στηρίζεται επιστημονικά αν και υπάρχουν και εναλλακτικές θεωρίες όπως για τα αμυλούχα τρόφιμα.

Ηθικά επιχειρήματα

Σχετικά με την ηθική δεν μπορώ να γράψω και πολλά πάνω στα επιχειρήματα μιας και ο ηθικός κώδικας του καθενός είναι προσωπικός και διαφορετικός. Το σίγουρο είναι πως συνθήκες ακραίας εκμετάλλευσης των ζώων αλλά και επίδειξης βαρβαρότητας εναντίον τους υπάρχουν σε σημαντικό ποσοστό.

Όσον αφορά τα φυτά φαίνεται πως δεν έχει παρατηρηθεί πως μπορούν να νιώσουν πόνο (αν και υπάρχει μια ενδιαφέρουσα μελέτη που μας λέει πως τα φυτά προειδοποιούν το ένα το άλλο για επερχόμενο κίνδυνο και όταν κόβουμε ένα μέρος τους βγάζουν έναν ήχο που οι επιστήμονες παρομοίασαν με κλάμα)ενώ τα έντομα φαίνεται πως αντιλαμβάνονται τον πόνο απλώς ίσως όχι με την έννοια ακριβώς που δίνουμε εμείς στον όρο.

Το πολύ σημαντικό ζήτημα του σπισισμού πρέπει να το έχουμε επίσης υπόψιν. Πολλές φορές όντως βλέπουμε τον κόσμο να αντιδρά διαφορετικά σε ζώα που για παράδειγμα, έχουν γλυκιά όψη. Το μόνο που μπορώ να προσθέσω είναι πως ορισμένες φορές αυτές οι διακρίσεις γίνονται είτε λόγω κουλτούρας (πχ. σε κάποιες χώρες τρώνε τα άλογα και σε κάποιες όχι) είτε γιατί με κάποια ζώα έχουμε αναπτύξει σαν είδος ισχυρότερους δεσμούς (χαρακτηριστικό παράδειγμα οι σκύλοι). Για τα υπόλοιπα ηθικά επιχειρήματα δεν υπάρχει τρόπος να κρίνουμε το σωστό ή το λάθος για τον λόγο που προανέφερα. Το μόνο που έχω να προσθέσω είναι η γνώμη μου η οποία θα ακολουθήσει παρακάτω.

Που καταλήγει η έρευνα μας λοιπόν;

Το συγκεκριμένο θέμα αποδείχθηκε πολύ απαιτητικό στην έρευνα του καθώς τα στοιχεία είναι πάρα πολλά και αντικρουόμενα μεταξύ τους. Ακόμη και οι έρευνες που υπάρχουν δεν μπορούν  να μας δώσουν απαντήσεις με 100% σιγουριά λόγω των πάρα πολλών μεταβλητών που υπάρχουν. Όπως ανέφερα και στο πρώτο κείμενο για τον βιγκανισμό δεν είμαι προσωπικά χορτοφάγος και προσπάθησα για αυτόν τον λόγο να λάβω όσο το δυνατόν υπόψιν και πηγές που μιλάνε υπέρ του βιγκανισμού για να σχηματίσω πιο αντικειμενική άποψη. Ψάχνοντας λοιπόν, διάβασα πολλά και μου κέντρισε την προσοχή πως κάποια επιχειρήματα της βίγκαν ρητορικής δεν υποστηρίζονται ούτε από σελίδες φίλα προσκείμενες σε αυτήν την ιδεολογία. Ενδεικτικά αναφέρω ένα άρθρο που μιλά για βίγκαν μύθους που αναπαράγονται και αναφέρει μεταξύ άλλων ως μύθους τα εξής:

  • Το ότι δεν μπορούμε να χωνέψουμε το κρέας
  • το ότι μια απρόσεκτη vegan διατροφή είναι πιο υγιεινή από μια ισορροπημένη διατροφή που περιέχει σε μια προσεγμένη ποσότητα ζωικά
  • το ότι οι βίγκαν δεν χρειάζονται συμπληρώματα (συγκεκριμένα αναφέρεται στην έλλειψη της Β12)
  • πως το γάλα απομυζεί ασβέστιο από τα οστά μας.

Επίσης, σε άλλο άρθρο αναφέρεται η παμφαγική διατροφή του ανθρώπου όπου χαρακτηρίζεται (όπως και άλλα  παμφάγα) σαν ευκαιριακός τροφοδότης – τροφοσυλλέκτης καθώς επιβιώνει με όποια τρόφιμα είναι διαθέσιμα και έχει γενικότερα ανατομικά και φυσιολογικά χαρακτηριστικά. Καταλήγει βέβαια πως η κατανάλωση ζωικής πρωτεΐνης είναι επιλογή και όχι ανάγκη.

Η χορτοφαγία για λόγους υγείας από τα όσα είδαμε παραπάνω δεν είναι η άκρως ενδεδειγμένη επιλογή. Σίγουρα, είναι πιο υγιεινή και με πολλά περισσότερα οφέλη από μια απρόσεκτη “δυτική” διατροφή γεμάτη λιπαρά και ζάχαρη, ωστόσο από εκεί και πέρα πρέπει να τονιστούν δύο σημαντικά στοιχεία. Το πρώτο είναι πως για το μεγάλο μέρος των ασθενειών που αναφέρθηκαν παραπάνω ο κύριος παράγοντας είναι η παχυσαρκία και όχι η κρεατοφαγία (ακόμη και στις έρευνες που θεωρούν κάποια κρέατα καρκινογόνα αναφέρεται πως ο κίνδυνος αυξάνεται όταν υπάρχει μεγάλη κατανάλωση αυτών των τροφίμων). Το δεύτερο είναι πως τα επεξεργασμένα προϊόντα υπάρχουν σε μεγάλο μέρος πλέον και στις βίγκαν διατροφές (τσιπς, βίγκαν γαλακτοκομικά, μπισκότα, δημητριακά κα.) ενώ πλέον υπάρχει και βίγκαν fast food. Άρα όντας βίγκαν δεν γλιτώνεις από τον κίνδυνο της παχυσαρκίας σε καμία περίπτωση. Οπότε πόσο πιθανό είναι να γλιτώνεις από συνδεδεμένα με την παχυσαρκία νοσήματα;  Επίσης, αξίζει να έχουμε στην άκρη του μυαλού μας την διατροφή της χώρας που ερευνάται. Η Αμερική είναι το κυριότερο παράδειγμα σε αυτό καθώς έχει την μεγαλύτερη κατά κεφαλήν κατανάλωση κρέατος, τεράστια ζήτηση στο fast food και πολύ μεγάλα ποσοστά παχυσαρκίας. Αυτό ίσως μας δείχνει πως τα οφέλη των χορτοφαγικών διατροφών παραμένουν αλλά δεν κάνουν την ίδια διαφορά σε όλες τις διατροφές.
Εν κατακλείδι, φαίνεται πως οι χορτοφαγικές διατροφές τείνουν να παρουσιάζουν μεγαλύτερη έλλειψη σε ασβέστιο, πρωτεΐνες  και βιταμίνες Α, D και Β12. Φυσικά, σε μια αστική περιοχή ένας βίγκαν πιθανόν με προσεκτικές διατροφικές επιλογές να πάρει όλα τα θρεπτικά στοιχεία που χρειάζεται, αλλά αυτό είναι πολύ δύσκολο να γίνει για έναν ολόκληρο πληθυσμό σύμφωνα με την έρευνα των White και Beth Hall. Παράλληλα, ενώ όντως προτείνεται η στροφή προς την περισσότερη κατανάλωση χορτοφαγικών τροφών τονίζεται και η πρόταση για λίγο μεγαλύτερη κατανάλωση ζωικών προϊόντων σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.

Για τα περιβαλλοντικά ζητήματα ήδη τάχθηκα περισσότερο υπέρ της βίγκαν οπτικής επίσης και εδώ με 2 αστερίσκους.
Ο ένας αφορά έρευνα που λέει πως οι συγκεκριμένες χορτοφαγικές διατροφές που κατάφερναν να μειώσουν την ρύπανση του περιβάλλοντος ήταν συχνά υψηλής περιεκτικότητας σε ζάχαρη και χαμηλής σε θρεπτικά στοιχεία άρα και δεν θα βοηθούσαν στην καλύτερη υγεία του ατόμου.
Ο δεύτερος είναι πως ο εκμηδενισμός της παραγωγής ζωικών προϊόντων δεν είναι πράγματι εφικτός για έναν ιδιαίτερο λόγο. Τις τροφές των κατοικίδιων ζώων, που περιέχουν συνήθως κρέατα και ψάρια και ευθύνονται μάλιστα για το 1/4 περίπου της παγκόσμιας παραγωγής.

Σχετικά με την βιολογική μας ταυτότητα με τα μέχρι τώρα δεδομένα αυτή θεωρείται παμφαγική πέρα από άλλα επιμέρους χαρακτηριστικά που ίσως έχουμε. Το κύριο ερώτημα είναι αν το κρέας αποτελεί μέρος της φυσικής μας διατροφής και θεωρώ πως η απάντηση είναι ναι. Δεν νομίζω πως θα μπορούσαμε να “αναγκάσουμε” τον εαυτό μας να χωνέψει τροφές και μάλιστα σε μεγάλες ποσότητες τις οποίες δεν έχει τις προδιαγραφές να το κάνει. Αλλά ακόμη και αν για χάρη του παραδείγματος υποθέταμε πως όντως πριν από πολλές χιλιάδες χρόνια συνέβη κάτι τέτοιο και οι άνθρωποι άρχισαν να “αναγκάζουν” τον εαυτό τους να τρώει και να χωνεύει κρέας, το ότι αυτή η επιλογή εξελικτικά διατηρήθηκε δεν θα σήμαινε πως μας ωφέλησε κάπου; Επίσης, μετά από τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα που οι άνθρωποι καταναλώνουν κρέας συστηματικά δεν θα ήταν λογικό να θεωρούνται πλέον παμφάγοι; Ακόμη, πόσο λογικό θα ήταν ένας οργανισμός να χρειάζεται απαραίτητα ουσίες που σε φυσική κατάσταση μπορεί να τις πάρει ΜΟΝΟ από τροφές που δεν θα ανήκαν στην διατροφή του (όπως συμβαίνει με την B12 και κάποια Ω3 λιπαρά);

Και τώρα στο πιο δύσκολο κομμάτι αυτού του θέματος που φυσικά είναι η ηθική. Αρχικά, πρέπει να διαχωρίσουμε τα εξής. Είναι ο άνθρωπος κομμάτι της τροφικής αλυσίδας; Είναι το ίδιο να σκοτώνεις ή να χρησιμοποιείς ένα ζώο για τροφή ή ένδυση και το ίδιο να το σκοτώνεις ή να το χρησιμοποιείς για ψυχαγωγία ή αδιαφορία είτε απλώς επειδή σε ενοχλεί; Για μένα οι απαντήσεις είναι ναι στο πρώτο σκέλος, όχι ακριβώς στο δεύτερο. Και για αυτόν τον λόγο έγραψα στο πρώτο κείμενο πως δεν νιώθω ηθικούς φραγμούς όντας παμφάγος. Αν είμαστε όντως τμήμα της τροφικής αλυσίδας πως κρίνεται ως ανήθικο να φάμε άλλα είδη ζώων; Αν ένα ζώο φάει ή επιτεθεί σε έναν άνθρωπο δεν έχει θέση η ηθική.
Ακόμη, θα θεωρούσαμε παρόμοιας ηθικής δύο ανθρώπους που ο μεν έσφαξε και έφαγε μια κότα και ο δε την κυνήγησε με ένα μαδέρι, την χτύπησε και την άφησε νεκρή απλώς επειδή δεν είχε πως να περάσει τον χρόνο του; Εγώ πάντως, σίγουρα όχι. Είναι δικαίωμα του καθενός φυσικά να θεωρεί κάθε παμφάγο άνθρωπο ανήθικο. Ωστόσο, με αυτόν τον τρόπο δημιουργούνται πολλές περίεργες συλλογιστικές σε σχέση με την ηθική. Θα θέσω μερικά τυχαία παραδείγματα:

  1. Ποια θα πρέπει να είναι η οπτική μας σε ανήθικες, με την ανθρώπινη έννοια, συμπεριφορές ενός ζώου προς ένα άλλο; Θα χωρίσουμε τα ζώα σε “καλά” και “κακά”; Στη φύση έχουν παρατηρηθεί εκτεταμένα τα παρακάτω φαινόμενα:
    • εξαναγκαστικό σεξ (σε πάπιες, χήνες και μελισσοφάγους).
    • Πορνεία (θηλυκοί πιγκουίνοι κλέβουν σε κάποιες περιπτώσεις πέτρες για τις φωλιές τους παρασέρνοντας σεξουαλικά τα αρσενικά).
    • Νεκροφιλία (σε πολλά είδη ζώων και σε καγκουρό, κοράκια, πάπιες, βατράχια, πιγκουίνους, θαλάσσιους λέοντες, σαύρες tegu, θαλάσσιες φώκιες, δελφίνια μεταξύ άλλων).
    • Κανιβαλισμός του ερωτικού συντρόφου (σε αράχνες, αλογάκια της παναγιάς και σκορπιούς).
    • Κανιβαλισμός βρεφών και νεαρών μελών (σε σκίουρους, λιβελούλες, χιμπαντζήδες).
    • Κανιβαλισμός των μικρών από την μητέρα τους (σε γουρούνια και σε αρκετά είδη ψαριών).
    • Θανάτωση νεαρών μελών χωρίς απαραίτητα κανιβαλισμό (συχνό φαινόμενο στα λιοντάρια που οδηγεί κάποιες φορές τα θηλυκά να φάνε τα ίδια τους τα μικρά).
    • Έκφραση βίαιης συμπεριφοράς μιας μητέρας προς τα μικρά της που περιλαμβάνει τραυματισμό, δαγκώματα, επιθέσεις κλπ. και επιφέρει πολλές φορές θάνατο (σε γάτες, γουρούνια και σε κάποια είδη αλεπούδων και αγριόχοιρων).
  2. Οι χορτοφάγοι που τρώνε παράγωγα ζώων δεν διαφέρουν ηθικά από έναν παμφάγο καθώς τα ζώα συνεχίζουν να υπομένουν βάναυσες πρακτικές στις μονάδες παραγωγής αυτών των προϊόντων.
  3. Οι άνθρωποι που δεν φοράνε δερμάτινα ρούχα αλλά βαμβακερά για παράδειγμα, ίσως συμβάλλουν στην συνέχιση της παιδικής εργασίας.
  4. Οι βίγκαν που ψωνίζουν τα τρόφιμα τους από το εμπόριο κατά πάσα πιθανότητα συμβάλλουν στην χρησιμοποίηση ζώων στα χωράφια ανά τον κόσμο και έρχονται αντίθετοι με τον ορισμό του βιγκανισμού καθώς δεν κάνουν πραγματικά ότι είναι δυνατόν για να μην εκμεταλλευτούν ζώα.
  5. Για να κάνει πράγματι ένας βίγκαν ότι είναι δυνατόν να μην χρησιμοποιεί ζώα θα πρέπει να καλλιεργεί ο ίδιος ότι χρειάζεται.
  6. Πως μετράμε το δικαίωμα του κάθε οργανισμού στην ζωή; Ποια θα είναι η στάση μας απέναντι σε κουνούπια, μύγες, κατσαρίδες κλπ. τα οποία μπορεί να μεταφέρουν ασθένειες ή μικρόβια αλλά παραμένουν ωστόσο ζωντανά πλάσματα;
  7. Το να έχεις κατοικίδιο είναι μια μορφή χρησιμοποίησης και σκλαβιάς του ζώου;
  8. Αν έχεις κατοικίδιο θα το ταΐσεις τις τροφές που απαιτεί ο οργανισμός του οδηγώντας στον θάνατο άλλων ζώων ή θα το ταΐσεις αποκλειστικά φυτοφαγικές τροφές γνωρίζοντας πως είναι ενάντια στη φύση του;

Αν δεχτούμε πως ισχύουν όλα τα παραπάνω θα δυσκολευτούμε πολύ να ξεχωρίσουμε τους ηθικούς από τους ανήθικους. Νομίζω πως η ηθική είναι ίσως το πιο θεμελιώδες επιχείρημα της βίγκαν ιδεολογίας ωστόσο μου φαίνεται πως δεν πατά σε γερά θεμέλια. Μπορείς σίγουρα να πεις πως κάτι δεν συμβάλλει με τον προσωπικό σου ηθικό κώδικα, ωστόσο δεν μπορείς να θεωρείς μια λειτουργία που υπάρχει στην φυσική κατάσταση ενός οργανισμού ως ανήθικη.

Τα στοιχεία λοιπόν κατά τη γνώμη μου είναι αρκετά ξεκάθαρα. Από άποψη υγείας, βιολογική, περιβαλλοντική αλλά και ηθική σκοπιά η κατανάλωση κρέατος δεν είναι λάθος. Η υπερβολική κατανάλωση από την άλλη είναι λάθος από όλες τις προαναφερθείσες πλευρές.

Ακόμη και σαν βιωσιμότητα παγκόσμιων διατροφικών μοντέλων η απόλυτη χορτοφαγία θεωρείται μη βιώσιμη. Το ίδιο ισχύει και για την υπερβολική κατανάλωση κρέατος που επικρατεί τώρα κυρίως στις δυτικές κοινωνίες. Τα πιο βιώσιμα μοντέλα λαμβάνοντας υπόψιν όλα τα δεδομένα φαίνεται πως είναι οι διατροφές με προσεγμένες ποσότητες σε ζωικά προϊόντα  (ευέλικτες διατροφές αλλά και πιο παραδοσιακές όπως είναι και η μεσογειακή). Αν έπρεπε να προτείνω κάποια λύση το βασικό θα ήταν η μεγάλη αυστηριοποίηση των επιτρεπόμενων συνθηκών σε κτηνοτροφεία και η προσπάθεια όλων μας να περιορίσουμε την κατανάλωση κρέατος και όταν το καταναλώνουμε να μην έρχεται από “βιομηχανοποιημένες” φάρμες.

Άρα λοιπόν ο βιγκανισμός μας είναι άχρηστος;

Όχι βέβαια. Μπορεί οι ακριβείς απαιτήσεις της βίγκαν ιδεολογίας να είναι ουτοπικές αλλά μπορούμε να πλησιάσουμε αρκετά αυτά τα στάνταρ χωρίς πρόβλημα. Είναι καλό πως κάποια προβλήματα όπως η υπερκατανάλωση κρέατος και η βαρβαρότητα που υπομένουν τα ζώα δεν παραμένουν κρυμμένα “κάτω απ’ το χαλάκι” και μπορεί προσωπικά να ασχολήθηκα μόνο με το θέμα της διατροφής ωστόσο στα ζώα ασκείται εκμετάλλευση και για άλλους πολλούς λόγους, κάτι που ο βιγκανισμός επίσης θέτει ως ζήτημα. Απλώς θεωρώ πως πρέπει η βίγκαν κοινότητα να ασχοληθεί με το πραγματικό πρόβλημα. Ψάχνοντας σε άρθρα, blog και social media με σόκαρε το πόσο χώρο και χρόνο καταναλώνουν διάφοροι υποστηρικτές της συγκεκριμένης ιδεολογίας για να υποστηρίξουν ανυπόστατα επιχειρήματα όπως ότι ο οργανισμός δεν μπορεί να χωνέψει το κρέας ή πως τα ζωικά προϊόντα φταίνε σχεδόν για το σύνολο των γνωστών ασθενειών. Το δυστύχημα είναι πως συνήθως για έναν παμφάγο αυτά είναι τα πρώτα επιχειρήματα που θα ακούσει και έτσι από την αρχή θα θεωρήσει πως ακούει παραμύθια και προκαταβάλλεται αρνητικά. Ο βιγκανισμός έχει σημαντικά πράγματα να πει και σημαντικές πληροφορίες να μεταλαμπαδεύσει. Ωστόσο, πρέπει να προσεγγίζει το θέμα στην ρεαλιστική του βάση και να εστιάζει στα πραγματικά σημαντικά προβλήματα που μπορεί να λύσει.    

Leave a Reply