Home » Τελευταία κείμενα » Αντιεμβολιαστικό κίνημα: Πόση λογική έχει;

Αντιεμβολιαστικό κίνημα: Πόση λογική έχει;

  • by
εμβόλιο-εικόνα-για-το-αντιεμβολιαστικό-κίνημα

Το αντιεμβολιαστικό κίνημα και η ιστορία του

Τυχαίνει πλέον συχνά να ακούσουμε για το αντιεμβολιαστικό κίνημα. Υπάρχει αρκετός κόσμος που θεωρεί πως τα εμβόλια μας κάνουν περισσότερο κακό παρά καλό.  Ας δούμε παρακάτω το αν αυτοί οι άνθρωποι έχουν δίκιο ή άδικο. Το σίγουρο είναι πως παρότι το εν λόγω κίνημα ακούγεται αρκετά στις μέρες μας, δεν είναι μία τωρινή “εφεύρεση”.

H ιστορία του αντιεμβολιαστικού κινήματος ξεκινάει στην Αγγλία του 18ο αιώνα. Τότε, ένας αιδεσιμότατος, ο Edmund Massey, αποκάλεσε τον εμβολιασμό διαβολική πράξη και τα εμβόλια όπλα του διαβόλου κατά του ανθρώπου. Μάλιστα στο Λονδίνο του 19ο αιώνα, όπου όλοι οι γονείς υποχρεούνταν να εμβολιάσουν τα παιδιά τους, εμφανίστηκε η πρώτη Αντιεμβολιαστική Ένωση με ελάχιστα μέλη. Με το πέρασμα του χρόνου, αρχίζουν να παίρνουν μέρος στο κίνημα και γιατροί που ασπάζονται την εναλλακτική ιατρική οι οποίοι υποστηρίζουν πως ο εμβολιασμός των παιδιών σχετίζεται με την εμφάνιση πολλών ασθενειών όπως αυτισμό, σακχαρώδη διαβήτη ακόμη και καρκίνο.

Το κίνημα θα έλεγε κανείς πως “πήρε τα πάνω του” από μια μελέτη του Βρετανού γαστρεντερολόγου Αντριου Γουέικφιλντ που δημοσιεύθηκε στο ιατρικό περιοδικό «Lancet» το 1998 (28 Φεβρουαρίου). Συγκεκριμένα, ο Γουέικφιλντ μαζί με δώδεκα ακόμη ερευνητές ισχυρίστηκαν ότι έχουν εντοπίσει ένα νέο σύνδρομο που το ονόμασαν «αυτιστική εντεροκολίτιδα», κάνοντας λόγο για τη δυνατότητα σύνδεσης μεταξύ μιας νέας μορφής ασθένειας του εντέρου, του αυτισμού και του εμβολίου MMR (εναντίον της ιλαράς, της παρωτίτιδας και της ερυθράς). Η μελέτη έγινε πάνω στις περιπτώσεις δώδεκα παιδιών με αυτισμό. Οι συγγραφείς σημείωναν ότι οι γονείς των οκτώ από τα δώδεκα παιδιά συνέδεαν τα περιγραφόμενα ως συμπτώματα συμπεριφοράς με το MMR αναφέροντας ότι η εμφάνιση αυτών των συμπτωμάτων άρχισε εντός δύο εβδομάδων από τον εμβολιασμό των παιδιών τους με το MMR. Η συγκεκριμένη δημοσίευση ενοχοποίησε ουσιαστικά το εμβόλιο κατά της Ιλαράς.

Η επέκταση του αντιεμβολιαστικού κινήματος

Ακόμη και τότε ο μαζικός πανικός θα μπορούσε να αποφευχθεί αν ο Γουέικφιλντ δεν έδινε και συνέντευξη Τύπου, με την οποία, ούτε λίγο – ούτε πολύ ζήτησε την αναστολή του τριπλού εμβολίου MMR μέχρι να γίνει περισσότερη έρευνα. Σύμφωνα με το ΒΒC, ήταν η συνέντευξη Τύπου και όχι η δημοσίευση στο «The Lancet» που πυροδότησε την μαζική φοβία στον εμβολιασμό.

Ο Γουέικφιλντ, χωρίς να περιμένει ανεξάρτητη επιστημονική επιβεβαίωση των ισχυρισμών του, είπε στους δημοσιογράφους ότι πρόκειται για «ηθικό ζήτημα» και δεν μπορούσε πλέον να υποστηρίξει τη συνεχιζόμενη χρήση εμβολιασμού «τρία σε ένα» για ιλαρά, παρωτίτιδα και ερυθρά. Χρειάζεται επείγουσα περαιτέρω έρευνα για να καθοριστεί αν το MMR μπορεί να προκαλέσει αυτή την επιπλοκή σε ένα μικρό αριθμό ανθρώπων, δήλωσε ο Γουέικφιλντ. Πρότεινε μάλιστα στους γονείς, να επιλέγουν εμβολιασμούς κατά της ιλαράς, της παρωτίτιδας και της ερυθράς, που να διαχωρίζονται με κενά ενός έτους. Να τονίσουμε πως ο Βρετανός εκείνη την εποχή ήταν ανώτερος λέκτορας και επίτιμος σύμβουλος στην πειραματική γαστρεντερολογία στην Ελεύθερη Βασιλική Πανεπιστημιακή Σχολή Ιατρικής και θεωρούνταν ένας αξιόλογος επιστήμονας ενώ καταγόταν και από οικογένεια γιατρών.

Η συγκεκριμένη δημοσίευση και κυρίως η επακόλουθη συνέντευξη συνέβαλαν σημαντικά στην αύξηση του αριθμού των υποστηρικτών του κινήματος και στην αντίστοιχη ποσοστιαία μείωση των εμβολιασμών σε διάφορες χώρες όπως οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Ιρλανδία.

Λόγοι που συντηρούν ή και μεγαλώνουν το κίνημα κατά του εμβολιασμού

  • Μια γενική “δυσπιστία” του κόσμου παγκοσμίως απέναντι στις κυβερνήσεις και όσα αυτές προτείνουν.
  • Θεωρούν πως η επιβολή των εμβολιασμών από το εκάστοτε κράτος παραβιάζει την ελευθερία των ίδιων και των παιδιών τους και τους αφαιρεί το δικαίωμα της επιλογής.
  • Δυσπιστία προς την ιατρική κοινότητα και τις φαρμακευτικές εταιρείες. Προς την μεν πρώτη για το κατά πόσο όντως ενδιαφέρεται “για το καλό μας” και προς τις δεύτερες για το κατά πόσο τηρούνται τα μέτρα ασφαλείας που πρέπει τόσο στις διαδικασίες όσο και στις ουσίες των φαρμάκων.
  • Πιστεύουν ότι οι παρενέργειες των εμβολίων για τα παιδιά τους είναι στην πραγματικότητα πιο επικίνδυνες από τις μολυσματικές ασθένειες που καταπολεμούν.
  • Υποστηρίζουν πως μέσω ομοιοπαθητικών φαρμάκων μπορούμε να έχουμε τα ίδια αποτελέσματα στην καταπολέμηση των ασθενειών χωρίς να υπάρχει επιβάρυνση στον οργανισμό από τις χημικές ουσίες που θα περιέχει το εμβόλιο.
  • Θεωρούν πως η φυσική νόσηση καθιστά τον οργανισμό πιο ανθεκτικό.
  • Οι διάφορες θεωρίες συνωμοσίας που συντηρούνται
  • Τέλος, η εκτεταμένη χρήση των social media που λειτουργεί πολλές φορές σαν “μεγεθυντικός φακός” για το οποιοδήποτε θέμα και του δίνει μεγαλύτερη προσοχή συνολικά από τον κόσμο από όσο χρειάζεται.

Υπάρχει λογική στους ισχυρισμούς του αντιεμβολιαστικού κινήματος;

Αρχικά να πω πως δεν βρίσκω ιδιαίτερο νόημα στο να καταλήξουμε στο εύκολο συμπέρασμα πως “όποιος τα πιστεύει αυτά είναι τρελός” κυρίως γιατί έτσι δεν εστιάζουμε πραγματικά στη λύση του προβλήματος. Για παράδειγμα, στην Αμερική πολλοί γονείς που υποστηρίζουν το κίνημα έχουν πανεπιστημιακή εκπαίδευση και ανήκουν στην ανώτερη μεσαία τάξη. Επιλέγουν παρόλα αυτά να μην εμβολιάζουν τα παιδιά τους κατά μολυσματικών ασθενειών από τις οποίες έχουν πεθάνει πολλά παιδιά στο παρελθόν.

Σίγουρα το να υποθέτεις πως η εκάστοτε κυβέρνηση δεν είναι απολύτως “καθαρή” απέναντι στους πολίτες της δεν είναι τόσο παράλογο. Δεχόμαστε τόσες πληροφορίες για σκάνδαλα, παραλείψεις ή λάθος χειρισμούς των πολιτικών και η δυσπιστία έχει γίνει αναμενόμενη πια (πάρτε σαν παράδειγμα και την Ελλάδα). Το να υποθέτεις επίσης πως οι φαρμακευτικές, όντας επιχειρήσεις, θα έκαναν τα πάντα για παραπάνω κέρδος ας πούμε πως επίσης δεν είναι παράλογο. Ακόμα, το να ακούς έναν αξιόλογο τότε επιστήμονα να σου λέει πως ένα εμβόλιο βλάπτει το παιδί σου σίγουρα σε βάζει σε σκέψεις. Τα ΜΜΕ φυσικά έπαιξαν τον ρόλο τους με τον τρόπο που αναπαρήγαγαν το θέμα.

Κάπου εδώ ωστόσο νομίζω πως τελειώνουν και τα λογικά επιχειρήματα ή φοβίες των γονέων. Τα υπόλοιπα επιχειρήματα των υπερασπιστών του αντιεμβολιαστικού κινήματος είναι είτε όχι επαρκώς αποδεδειγμένα (πχ. η φυσική νόσηση καθιστά τον οργανισμό πιο ανθεκτικό, η ομοιοπαθητική μπορεί να φέρει τα ίδια αποτελέσματα) είτε στον μεγαλύτερο βαθμό αναπόδεικτα (πχ. Οι παρενέργειες είναι πιο επικίνδυνες από την ασθένεια, παραποίηση στοιχείων ή απόκρυψη αριθμού παιδιών που εμφανίζουν παρενέργειες, διάφορες μικρές ή μεγαλύτερες θεωρίες συνωμοσίας). Ειδική μνεία θα γίνει παρακάτω για το επιχείρημα του περιορισμού της ελεύθερης επιλογής. 

Πως αντέκρουσε η επιστημονική κοινότητα τους ισχυρισμούς για τον εμβολιασμό;

Όσον αφορά τον Γουέικφιλντ, καμία μεταγενέστερη έρευνα δεν επιβεβαίωσε την υπόθεση του. Η αντιεπιστημονική και αντιδεοντολογική συμπεριφορά του, αλλά και, κυρίως, το γεγονός ότι αρνήθηκε την επικύρωση των συμπερασμάτων του μέσω ανεξάρτητης μελέτης, οδήγησε στο να χάσει την τότε θέση του. Μάλιστα, το 2001 μετακόμισε στις ΗΠΑ. Οι υπόλοιποι συγγραφείς της μελέτης του 1998 απέσυραν την υποστήριξή τους σε εκείνα τα συμπεράσματα. Επιθυμούμε να καταστήσουμε σαφές ότι στην παρούσα εργασία δεν υπήρξε αιτιώδης συνάφεια μεταξύ του εμβολιασμού και του αυτισμού, καθώς τα δεδομένα ήταν ανεπαρκή. Εντούτοις, τέθηκε το ενδεχόμενο μιας τέτοιας σχέσης και τα επακόλουθα γεγονότα είχαν σημαντικές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία ανέφεραν μεταξύ άλλων εμφανώς μετανιωμένοι.
Το 2004 εμφανίστηκε ένα δημοσίευμα που ανέφερε, ότι ορισμένοι από τους γονείς των 12 παιδιών της αρχικής μελέτης προσλήφθηκαν μέσω δικηγόρου που προετοίμαζε αγωγή εναντίον της εταιρίας που παρασκευάζει το MMR. Το Βρετανικό Γενικό Ιατρικό Συμβούλιο (GMC) ξεκίνησε έρευνα εναντίον του με βάση το παραπάνω ρεπορτάζ συμπεριλαμβανομένου ότι τα παιδιά με αυτισμό υποβλήθηκαν σε περιττές επεμβατικές ιατρικές διαδικασίες και ότι ο Γουέικφιλντ ενήργησε χωρίς την απαιτούμενη ηθική έγκριση από ένα θεσμικό όργανο ελέγχου. Τον Νοέμβριο του 2004, το Channel 4 παρουσίασε μια ενδιαφέρουσα έρευνα. Σύμφωνα με αυτήν, ο Γουέικφιλντ υπέβαλε αίτηση για δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για ένα εμβόλιο ιλαράς μονής δόσης πριν από την εκστρατεία του ενάντια στο εμβόλιο MMR. Το γεγονός σαφώς προκάλεσε ερωτηματικά για τα πραγματικά κίνητρά του. Στις 28 Ιανουαρίου του 2010 το GMC διαπίστωσε ότι αποδείχθηκαν σειρά κατηγοριών εναντίον του και ότι ενήργησε τόσο ενάντια στα συμφέροντα των ασθενών του όσο και «ανέντιμα και ανεύθυνα» δημοσιεύοντας την έρευνά του. Το Lancet απέσυρε την δημοσίευση του 1998 βάσει των τεκμηρίων του GMC. Τρεις μήνες μετά την απόσυρση της μελέτης, ο Γουέικφιλντ διαγράφηκε από το ιατρικό μητρώο του Ηνωμένου Βασιλείου και του απαγορεύθηκε να ασκεί ιατρική στο Ηνωμένο Βασίλειο. Τον Ιανουάριο του 2011, το «British Medical Journal» καταλήγει στο συμπέρασμα ότι η έρευνα του Γουέικφιλντ ήταν μια “περίπλοκη απάτη”. Ακολούθησε ένα άρθρο στο οποίο αναφέρεται ότι στην πραγματικότητα ο Γουέικφιλντ ήθελε να ξεκινήσει μια κερδοφόρα επιχείρηση βασισμένη στον φόβο για το εμβόλιο MMR. Τον Νοέμβριο του 2011, το «British Medical Journal» αποκάλυψε ντοκουμέντα που δείχνουν ότι, αντίθετα με τους ισχυρισμούς του Γουέικφιλντ στο The Lancet, τα παιδιά στην έρευνά του δεν έπασχαν καν από φλεγμονώδη νόσο του εντέρου.
Ο Γουέικφιλντ τον Φεβρουάριο του 2015, επανέλαβε δημοσίως τους ισχυρισμούς του αρνούμενος να υποχωρήσει από αυτούς, παρά το ότι υπήρξε και νέα απόφαση, μετά από πολλοστή έρευνα, αυτή την φορά του Βρετανικού Διοικητικού Δικαστηρίου, ότι «δεν υπάρχει πλέον αξιοσέβαστη γνώμη που να στηρίζει ότι το εμβόλιο MMR και ο αυτισμός/ εντεροκολίτιδα συνδέονται αιτιωδώς».

Η αρχική συνέντευξη με τις «προειδοποιήσεις» ότι το εμβόλιο MMR μπορεί να προκαλέσει αυτισμό θεωρείται ότι δημιούργησε μεγάλο πρόβλημα.Οδήγησε σε μείωση των ποσοστών εμβολιασμού και αντίστοιχη αύξηση της ιλαράς και της παρωτίτιδας, με αποτέλεσμα σοβαρές ασθένειες και θανάτους και συνέβαλε σε ένα κλίμα δυσπιστίας για όλα τα εμβόλια αλλά και στην επανεμφάνιση άλλων ελεγχόμενων, μέχρι εκείνη την στιγμή, ασθενειών. Σύμφωνα με το Associated Press, τα ποσοστά ανοσοποίησης στη Βρετανία μειώθηκαν από 92% σε 73%, φτάνοντας και στο 50% σε ορισμένα μέρη του Λονδίνου. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι μέχρι και 125.000 παιδιά που γεννήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1990 στις ΗΠΑ δεν έλαβαν το εμβόλιο MMR λόγω του Γουέικφιλντ.

Εξάρσεις ιλαράς και άλλων ασθενειών

Στις περιπτώσεις που τα στοιχεία είναι διαθέσιμα από τους αρμόδιους φορείς μας δείχνουν πως οι “αναζωπυρώσεις” ασθενειών που καταπολεμούνται από τα εμβόλια εμφανίζονται στα μεγαλύτερα ποσοστά σε ανεμβολίαστες ή μη επαρκώς εμβολιασμένες κοινωνικές ομάδες. Παραδείγματα που έχουν υπάρξει είναι τα παρακάτω:  

  • Επιδημία διφθερίτιδας στις χώρες της πρώην Σ.Ε. που κράτησε πάνω από 5 χρόνια (150.000 κρούσματα, 4.000 θάνατοι)
  • Έξαρση πολιομυελίτιδας στην Αλβανία
  • Επιδημία μηνιγγίτιδας στην Μ. Βρετανία
  • Εξάρσεις κρουσμάτων ή επιδημίες ιλαράς παγκοσμίως. Ενδεικτικά αναφέρω κάποιες περιπτώσεις:
    Γαλλία 2011 (ξεκίνησε από ανεμβολίαστα παιδιά το 2008 και έφτασε τις 14.000 περιπτώσεις), Νοέμβριος 2014 Σλοβενία, Δεκέμβριος 2014 Κροατία ενώ είχαμε επιδημία και στη χώρα μας τα έτη 2010 και 2011 (149 και 40 κρούσματα αντίστοιχα). Στην Ευρώπη εκείνη την χρονιά υπήρξαν συνολικά 37.000 κρούσματα ιλαράς.
  • Εξάρσεις κρουσμάτων κοκκύτη παγκοσμίως, επιδημία στις ΗΠΑ τα προηγούμενα χρόνια
  • Συρροή κρουσμάτων πολιομυελίτιδας στη Συρία σε παιδιά κάτω των 2 ετών (μαζικός εμβολιασμός 3 εκατ. παιδιών έφερε κάμψη της επιδημίας)

Ειδικότερα, στην περίπτωση της ιλαράς οι πρόσφατες επιδημίες στην Ευρώπη έχουν κινητοποιήσει τις κυβερνήσεις και την επιστημονική κοινότητα. Πρόκειται για μια ασθένεια της οποίας το ποσοστό θνησιμότητας σε ΗΠΑ και Ευρώπη, είχε ελαχιστοποιηθεί σε κάτω από 1% την ώρα που στις αναπτυσσόμενες χώρες φτάνει το 28%. Η έξαρση που υπήρξε συνδέθηκε από την πρώτη στιγμή από τους ειδικούς με το αντιεμβολιαστικό κίνημα.

Όλα τα παραπάνω οδήγησαν τον Π.Ο.Υ. να δημιουργήσει την καμπάνια #VaccinesWork, σε μια προσπάθεια να καταρρίψει διαδεδομένους μύθους για τον εμβολιασμό.

Η γνώμη μου για το κίνημα

Το να είσαι σκεπτικός και να μην δέχεσαι άμεσα ότι σου πασάρεται ως σωστό δεν είναι κατακριτέο. Το να αγνοείς ωστόσο σημάδια, έρευνες και στατιστικά στοιχεία και να βασίζεις τη γνώμη σου πάνω σε ένα τόσο σοβαρό θέμα σε υποθέσεις σίγουρα είναι. Αρχίζοντας από τον Γουέικφιλντ, οι έρευνες του φαίνεται πως όχι απλά δεν επιβεβαιώθηκαν από πουθενά αλλά αντίθετα καταρρίφθηκαν από μεταγενέστερα στοιχεία. Ακόμη, τα κίνητρα του είναι σίγουρα αμφισβητούμενα παρότι δεν αποδείχθηκαν πλήρως όλες οι κατηγορίες προς το πρόσωπο του. Επιπλέον δεν μπορώ να θεωρήσω συμπτώσεις όλα τα γεγονότα και τα αποτελέσματα μετρήσεων και ερευνών όπως αυτά:

  • Όλοι οι υπόλοιποι επιστήμονες της αρχικής δημοσίευσης που απέσυραν την στήριξή τους.
  • Οι παράλληλες μειώσεις σε ποσοστά εμβολιασμών με τις αντίστοιχες ποσοστιαίες αυξήσεις των ασθενειών που καλύπτουν στις εκάστοτε χώρες.
  • Τα μεγάλα ποσοστά ανεμβολίαστων ή μη επαρκώς εμβολιασμένων ανάμεσα στους νοσούντες των συγκεκριμένων ασθενειών.
  • Οι εξάρσεις μολυσματικών ασθενειών που σχεδόν είχαν εκλείψει.

Υπάρχει θεωρώ ένα ακόμη στοιχείο που οδηγεί τους υποστηρικτές του κινήματος σε πλάνη. Η έλλειψη “τριβής” με αυτές τις ασθένειες. Όντας για χρόνια σχεδόν αδρανείς θεωρήθηκαν σταδιακά όλο και λιγότερο επικίνδυνες, σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και εξαλειμμένες. Αυτό οδήγησε στον να μην δίνεται βαρύνουσα σημασία στον τομέα της πρόληψης από κάποιους.
Παράλληλα η κατάσταση γίνεται ακόμα χειρότερη από λογικά άλματα του τύπου:
Η θεία μου παίρνει μόνο ομοιοπαθητικά, δεν έχει κάνει κανένα εμβόλιο και όμως δεν αρρώστησε ποτέ ή ο μικρός μου ξάδερφος έκανε εμβόλιο για ανεμοβλογιά όμως προσβλήθηκε και πάλι/είχε κάποια παρενέργεια. Όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς η μεν πρώτη δήλωση δεν έχει κάποια αξία (είναι σαν να λέμε «Πέρασα από έναν δρόμο χωρίς να βλέπω και δεν με πάτησε κανένα αμάξι, άρα είναι ασφαλές να περάσεις τον δρόμο χωρίς να βλέπεις») ενώ η δεύτερη μας λέει κάτι που ήδη ξέρουμε, πως τα εμβόλια δεν προσφέρουν 100% προστασία όπως και καμία άλλη μέθοδος. Όσον αφορά τις παρενέργειες το θεωρώ από τα πιο λογικά επιχειρήματα των αντιεμβολιαστών  καθώς σε κάποιες περιπτώσεις φαίνεται πως όντως υπάρχουν. Ωστόσο, με βάση τις μελέτες, οι σοβαρές παρενέργειες είναι εξαιρετικά σπάνιες και σαν απόλυτο νούμερο αλλά και οι παρενέργειες ενός εμβολίου είναι κατά πολύ σπανιότερες και λιγότερο επικίνδυνες από τους αντίστοιχους αριθμούς των ασθενειών που αποτρέπουν.

Άφησα τελευταίο το ζήτημα του περιορισμού της επιλογής. Το μέχρι που είναι η δικαιοδοσία της κοινωνίας πάνω στον άνθρωπο και τις επιλογές του είναι μια πολύ μεγάλη και δύσκολη συζήτηση. Εκεί που διαφωνώ κάθετα με τους αντιεμβολιαστές γονείς, που το δίχως άλλο αγαπάνε τα παιδιά τους όσο τίποτα, είναι το εξής. Καταρχήν, αποφασίζουν για την ζωή ενός άλλου ανθρώπου οπότε εξ’ ορισμού και οι ίδιοι κάνουν μια επιλογή για την οποία δεν έχει λόγο ο άμεσα ενδιαφερόμενος (δηλαδή το παιδί) και επιπρόσθετα δεν αντιλαμβάνονται πως η επιλογή τους θέτει σε κίνδυνο την δημόσια υγεία. Μην ξεχνάμε, πως η ελευθέρια μας (και των επιλογών μας) τελειώνει εκεί που αρχίζει η ελευθερία του συνανθρώπου μας οπότε το να βάζεις έστω σε υποψία κινδύνου το παιδί σου και κατ’ επέκταση και την κοινωνία βασισμένος σε θεωρίες συνωμοσίας και γενικές υποθέσεις ενώ παράλληλα ευαγγελίζεσαι την ελευθερία της επιλογής το βρίσκω τουλάχιστον ειρωνικό.

Πηγές:

https://tvxs.gr/news/ygeia/epidimia-ilaras-kai-anti-emboliastiko-kinima-i-arxi-mias-epikindynis-sxesis

https://www.medpagetoday.com/pediatrics/vaccines/78732

https://www.ped1.gr/sites/www.ped1.gr/files/imerides/kanakoudi_2015.pdf

https://www.who.int/

https://eody.gov.gr/

Leave a Reply